Văn hóa và tự nhiên

Standard

Đền thờ tình dục ở Ấn Độ. Hình ảnh quần hôn, tạp hôn nguyen thủy.

Đền thờ tình dục ở Ấn Độ. Hình ảnh quần hôn, tạp hôn nguyên thủy. Google.

Chu Mộng Long – Bản sơ thảo về cặp phạm trù Văn hóa/ Tự nhiên. Văn hóa không phải là thứ cố định mà là một tiến trình. Sự tương tác giữa các khác biệt là động lực của phát triển. Không có chuyện quay về những cái cổ xưa, lỗi thời để mặc định là văn hóa truyền thống hay duy trì bản sắc.

Hiện tại có đến vài trăm định nghĩa về văn hóa tùy theo đối tượng trong các công  trình nghiên cứu khác nhau. Tuy nhiên, không phải vì thế mà hiểu thế nào cũng được, rằng văn hóa là tất cả những gì con người tạo ra.

Công trình nào cũng có giới hạn đối tượng và phạm vi của nó chứ không phải tùy tiện. Nhưng cách sử dụng từ “văn hóa” trong tiếng Việt đã lạm phát đến mức báo động.

Trường hợp lạm phát thứ nhất,  người ta xem văn hóa là tất cả, những gì tùy tiện nhất đều có thể khoác lên nó chiếc mặt nạ văn hóa. Chẳng hạn, tranh cướp trong các lễ hội thành “tranh cướp văn hóa”, chém giết động vật (như chém heo, đâm trâu) thành “chém văn hóa”… Cho đến một hành vi hối lộ cũng được xem là “văn hóa biếu xén”, bắt ép giáo viên hầu hạ quan trên là “văn hóa tiếp khách”, một cố tật nói ngọng cũng được xem là “văn hóa địa phương”.

Trường hợp lạm phát thứ hai, người ta xem văn hóa là sản phẩm chính thống để đào thải văn hóa phi chính thống. Với cách nhìn này, những mặc định theo cấm kị là văn hóa mà phản kháng là vô văn hóa. Thực chất, người ta đã tạo ra thói quen tuân phục quyền lực biến con người thành nô dịch hệ thống toàn trị để được khen là văn hóa. Chẳng hạn, những gì thuộc về dân gian đều xem là phản văn hóa, đến mức tiếng mẹ đẻ cũng bị xem là vô văn hóa buộc phải dùng tiếng nói dân tộc khác để thay thế như một sự mặc cảm nô dịch.

Trường hợp lạm phát thứ ba, người ta xem văn hóa là những gì xưa cũ với mưu toan phục dựng truyền thống để đưa cộng đồng ngược dòng lịch sử trở về cái gọi là bản sắc hay cội nguồn. Những lễ hội man di, những hủ tục đồng bóng lỗi thời đều được xem là văn hóa. Tôi từng nói, cứ đà này, đến lúc người ta đem tế sống gái đồng trinh cho Hà Bá và tôn vinh các thầy mo thành những ông vua siêu quyền lực.

Không chỉ lạm phát trong đời sống mà còn lạm phát trong nghiên cứu khoa học. Hàng trăm công trình thạc sĩ, tiến sĩ đều gán cái đuôi văn hóa như một cái mode thời thượng, trong khi người thực hiện công trình không rõ văn hóa là cái gì, thuộc văn hóa nào.

Văn hóa, gốc Latin “Cultus”, nghĩa là gieo trồng. Con người làm ra giá trị vật chất và chuyển giá trị vật chất thành tinh thần trong cái cây lịch sử mà toàn bộ quá trình tiến hóa loài người đã hình thành với khát vọng từ bóng tối vươn ra ánh sáng, từ hỗn mang vươn đến trật tự, từ bầy đàn vươn đến tự do khai phóng.

Đền tình dục, ảnh Google.

Đền tình dục, ảnh Google.

Cấu trúc luận đã tạo ra cái nhìn nhị phân, đối lập văn hóa/ tự nhiên như là đối lập giữa quy tắc và phổ quát dẫn đến đối lập văn hóa chính thống và phi chính thống để tạo nên hệ thống toàn trị. Cái nhìn này có gốc gác từ siêu hình học truyền thống khi tạo ra ranh giới giữa Tục và Thiêng. Tục nghĩa gốc thuộc về những gì trần tục của loài người, còn Thiêng thuộc về thiên đường của thần thánh. Siêu hình học quan niệm, khi con người bị đày xuống trần gian, những gì thuộc trần tục bị cấm kị để thực hiện nhu cầu giải thoát và trở về nguồn gốc thần thánh. Sự cấm kị này được thực hiện cực đoan từ hành vi đến lời nói: cấm dục, diệt dục, kể cả cấm nói tục.

Phân tâm học xem văn hóa là sự điều chỉnh giữa tự nhiên và cấm kị (taboo), hợp thức hóa cái tự nhiên trong các quan hệ xã hội đặc thù.  Trong cách nhìn này, văn hóa không hoàn toàn đối lập với tự nhiên mà chỉ là sự dịch chuyển tự nhiên thành các biểu trưng. Phân tâm học không chủ trương cấm dục hay diệt dục mà dùng hình thức thay thế như một hoạt động giải phóng năng lượng và thăng hoa của sáng tạo. Không thể nói Hồ Xuân Hương không tục mà thậm chí rất tục bởi các biểu trưng trong thế giới nghệ thuật ấy mang đậm sắc dục của cuộc sống trần tục.

Giải cấu trúc kế thừa Phân tâm học bằng cách tháo dỡ sự đối lập nhị phân của siêu hình học và Cấu trúc luận trong cái nhìn đa nguyên về tính khác biệt và tương tác giữa các hệ thống văn hóa. M. Bakhtin là người đầu tiên quyết liệt chống lại lối tư duy này khi vạch ra sự tương tác giữa văn hóa chính thống và phi chính thống thông qua hai loại hình lời nói trang nghiêm và giễu cợt, ngợi ca và trào tiếu. Even Zohar cho rằng, văn hóa có tính chất đa hệ thống, đa trị. Chính thống chẳng qua là một ước lệ về các trung tâm thống trị và chính nó tạo ra sự phân biệt kì thị giữa trung tâm và ngoại biên; trong khi những gì thuộc về ngoại biên lại năng động và đầy sáng tạo có khả năng tác động ngược làm thay đổi các trung tâm tưởng chừng cố định. Văn hóa dân gian, văn hóa các dân tộc thiểu số, lưu vong… là những điển hình. Những nhà giải cấu trúc về sau như R. Barthes, M. Foucault, J. Derrida, F. Lyotard… vạch trần bản chất giả tạo của văn hóa chính thống, xem văn hóa chính thống chỉ là ngụy ước của trò chơi quyền lực và tri thức. Barthes vạch trần sự “đánh đĩ ngôn từ” của huyền thoại thực dân. M.Foucault vạch trần sự hàm hồ của quyền lực áp đặt thành thứ tri thức giả tạo bằng sự phân biệt lí trí và chứng điên. J. Derrida nói, các trung tâm chỉ là giả tạo, nó luôn bị phát tán thành cái khác, “trung tâm, vì thế, không là trung tâm”. Còn F. Lyotard chỉ ra thế giới chúng ta đang sống chỉ là những bản thế vì (substitute), văn hóa xét đến cùng chỉ là cái ảo trong trò chơi ảo vô tận.  Chính trò chơi ảo ấy, con người thực hiện những cuộc hủy-tạo liên tục để vươn tới tự do khai phóng tinh thần thoát khỏi sự kiểm soát hay nô dịch của các trung tâm quyền lực mà nó ngụy trang là chân lí, là vẻ đẹp của mode đồng phục (uniform mode).

Văn hóa, dưới góc nhìn ấy, không phải là thứ cố định mà là một tiến trình. Sự tương tác giữa các khác biệt là động lực của phát triển. Không có chuyện quay về những cái cổ xưa, lỗi thời để mặc định là văn hóa truyền thống hay duy trì bản sắc.

Các chỉ báo văn hóa phản ánh trình độ của tiến trình văn hóa. Một dân tộc luôn lấy cái cổ xưa đã lỗi thời làm chuẩn mực chỉ có thể là dân tộc không chịu phát triển.

Như vậy, văn hóa xét đến cùng là sự dịch chuyển tự nhiên thành sáng tạo. Nó là trò chơi nằm giữa tự do và cấm kị. Mọi sự tự do tùy tiện đến hoang dã không là văn hóa. Ngược lại, mọi cấm kị đến khắt khe tiêu diệt toàn bộ sự tự do sáng tạo của con người là ngụy văn hóa. Nó đơn giản như tôi từng viết, văn hóa tồn tại như là quan hệ giữa cái quần và cái trong quần. Hai cái này không phủ định để loại trừ nhau mà là quan hệ biện chứng để phát triển lành mạnh. Cái trong quần là tự do của hạnh phúc trần tục, nhưng chính cái quần lại điều chỉnh nó vào tất yếu khi nó không thể phát dục một cách tùy tiện hoang dã gây ảnh hưởng đến cộng đồng. Cũng như thế, cần nói rộng ra, rằng ỉa đái bình đẳng với ăn uống như hai nhu cầu dị hóa và đồng hóa tự nhiên. Không có lí do gì phải phân biệt đến kì thị, rằng ăn uống là trung tâm, thuộc văn hóa (mang danh là văn hóa ẩm thực), còn ỉa đái chỉ là ngoại biên, không được xếp vào danh mục văn hóa nào dẫn đến cả cộng đồng phải sống chung với sự tùy tiện bẩn thỉu. Người ta còn kì thị đến mức ngôn ngữ của nó cũng bị cấm kị và rơi vào nghịch lí: không được nói đến ỉa đái nhưng lại tràn ngập khẩu hiệu: cấm đái, cấm ỉa. Trong khi cả hai mặt: ăn uống tham lam, bẩn thỉu cũng như ỉa đái tùy tiện mất vệ sinh đều là vô văn hóa. Ngược lại, ăn uống đúng mực, ỉa đái đúng chỗ là văn hóa trong nghĩa xã hội đầy đủ của nó. Con người hơn động vật ở chỗ “giáo hóa dĩ thành văn” (Kinh Dịch), nó biết chuyển nhục dục thành tinh thần, khoái lạc thành sáng tạo. Với tinh thần ấy, văn hóa vận động liên tục trong trò chơi hủy-tạo của con người. Trong thế giới mở đa chiều, đa nguyên với tương tác của những khác biệt, thế giới vận động ở nghĩa tích cực nhất mà con người đang hướng đến vì tương lai hơn là quay về quá khứ để tự sướng, tự mãn trong đống tro tàn.

Cần nhắc lại, văn hóa không đồng nghĩa với “đánh đĩ ngôn từ” – từ dùng của nhà kí hiệu học R. Barthes. K. Marx nói, chân lí là sự thật, không nói thẳng được vào sự thật không vào giờ tiếp cận được chân lí.

CML

23.11.2016

Phụ lục:

VĂN HÓA VÀ LOẠN LUÂN

(Viết nhanh trả lời thắc mắc của bạn đọc về từ “chịch mẹ”)

Lingga và Yoni

Lingga và Yoni, ảnh Google.

Trong một bài viết, nhân chuyện có ông nghị phát ngôn về “văn hóa địa phương”, tôi mở rộng vấn đề về quan hệ văn hóa và tự nhiên như sau:

“Có khái niệm “văn hóa địa phương” nhưng không có khái niệm “văn hóa nói ngọng”. Chưa bao giờ 2 chữ “văn hóa” bị lạm dụng đến tràn lan từ trong cung đình đến bãi rác. Đến mức sự tranh cướp hoang dã của bầy đàn tự nhiên cũng từng được gọi là “cướp văn hóa”, chém giết động vật máu me đầm đìa cũng từng được gọi là “chém văn hóa”???

Không chừng nay mai các quan bạ đâu chịch đó, chịch luôn cả mẹ mình rồi tự xưng là “văn hóa loạn luân”?

Ở xứ sở không chịu tiến hóa này, hình như cái gì xa xưa cũng đều được nhét chung vào cái gọi là “văn hóa truyền thống” cho sang”.

Đoạn văn này tôi tin chắc nhiều người hiểu và có người không hiểu gì. Những người thiếu cái phông văn hóa tối thiểu thì sẽ dị ứng với câu: “Không chừng nay mai các quan bạ đâu chịch đó, chịch luôn cả mẹ mình rồi tự xưng là “văn hóa loạn luân”?

Câu này có tính chất truy nguyên lịch sử của cái gọi là văn hóa. Trong quan hệ với tự nhiên, văn hóa khởi phát đi từ cấm loạn luân. Trong Vật tổ và Cấm kị, S. Freud chỉ ra Totem là chỉ dấu đầu tiên của văn hóa. Các thị tộc chọn con vật tượng trưng cho người cha nguyên thủy của mình, con vật này được nuôi dưỡng, kể cả phụng thờ dẫn đến cấm giết thịt. Tục lệ cấm kị này được duy trì cho đến khi đúng ngày lễ hội, con vật được mang ra làm thịt cho cả thị tộc ăn với quan niệm chuyển sức mạnh tinh thần của người cha nguyên thủy kia vào những người con. S. Freud quy về phức cảm Oedipus, những đứa con kia với người cha bao giờ cũng vừa mang sự tôn kính lẫn căm thù. Sự tôn kính biến thành lễ nghi và sự căm thù biến thành trò chơi thay thế để chuyển giao quyền lực và sở hữu thân xác người mẹ.

Xuất phát của phức cảm Oedipus là vấn đề Cấm kị (Taboo) mà khởi điểm chính là cấm loạn luân như một hoạt động văn hóa đối lập với tự nhiên. Ở các bộ tộc nguyên thủy, người mẹ đồng thời là người vợ của những đứa con trong hình thái sinh đẻ tự nhiên của giống loài. Có lẽ điều này cũng giải thích vì sao trong huyền thoại có chuyện Âu Cơ đẻ trăm trứng nở toàn con trai? Freud nói, cấm loạn luân là chỉ dấu đầu tiên của văn hóa để con người tự thoát ra khỏi trạng thái bầy đàn tự nhiên, còn Engels cho rằng, chính cấm kị có tính sơ khai này đã chấm dứt tình trạng hôn nhân cùng huyết thống và quần hôn tạp hôn để con người hướng đến ánh sáng văn minh.

Phức cảm thuộc vô thức, nó sẽ tồn tại như một vấn đề tự nhiên của giống loài. Dù cấm kị phát huy ưu thắng để được gọi là văn hóa, nhưng nó lại không đồng nghĩa với tiêu diệt dục vọng tự nhiên. Đứa bé chỉ thoát khỏi quan hệ xác thịt với người mẹ khi nó dịch chuyển sang đối tượng khác là người tình. Và ngay khi đã trưởng thành, tức đã dịch chuyển hoàn toàn sang người tình, một cách vô thức, nó vẫn quay về tự nhiên. Trong xã hội văn minh, dù đã bao bọc tầng tầng lớp các kiến tạo văn hóa, tàn tích tự nhiên vẫn còn. Chẳng hạn như nói nhịu, nói tục, văng tục. Vì sao khi nói nhịu, nói tục, văng tục, đối tượng là người mẹ bị mang ra thành đối tượng tình dục nhiều nhất???

Kinh Thánh nói chỉ dấu văn hóa đầu tiên là cái lá vả, sau là cái quần che cái đó lại như một cấm kị. Trong khi cấm loạn luân mới là chỉ dấu nguyên thủy nhất khai sinh ra cái gọi là văn hóa. Bởi từ đây con người thoát khỏi tình trạng bầy đàn tự nhiên để đi vào trật tự với những thỏa ước xã hội chung.

Nhân danh quay về bản sắc hay tìm về những gì xa xưa nhất để gọi là văn hóa, xem chừng ở xứ sở này người ta khôi phục luôn cả loạn luân? Tại sao trong nói nhịu, nói tục, văng tục, người ta không đòi chịch ai mà cứ đòi chịch mẹ như là tiếng nói cửa miệng của nhiều người? Cũng là ngôn ngữ, nhưng “chịch mẹ” đã thành thói quen tự nhiên, phổ quát hơn cả nói ngọng, có được xem như là văn hóa không?

—————

Chú thêm:

  1. “Chịch mẹ” là sáng tạo của tuổi teen khi chúng biết dịch chuyển bởi cấm kị.
  2. Có bạn thắc mắc, rằng khi văng từ “chịch mẹ” là nói mẹ người khác, liên quan gì đến mẹ mình? Vâng, dù là “chịch mẹ” người khác vẫn là loạn luân, bởi trong vô thức là sự dịch chuyển từ mẹ mình sang mẹ người khác để né tránh sự thật. Cho nên ta hiểu vì sao, kẻ bị “chịch mẹ” thường đáp trả bằng mẫu câu: “Về nhà bắt mẹ mày chịch!”. Điều này thường thấy phổ biến ở trẻ trâu.
  3. Nói nhịu khác nói tục, văng tục. Đó là hiện tượng trong một câu nói xuất hiện nhiều từ đệm “chịch mẹ” một cách tự nhiên, hồn nhiên theo thói quen. Trường hợp này “chịch mẹ” không liên quan đến mẹ người khác.

About chumonglong

Thấy việc nghĩa không làm là đồ hèn. Thấy việc đúng mà bất lực là đồ ngu. Thấy việc thiện mà làm ngơ là đồ ích kỉ. Thấy đồng loại đau khổ mà vẫn vui chơi là đồ bất lương. Còn sức khỏe, trí lực mà tìm chỗ ẩn cư thì cũng là phường vô đạo!

Bình luận đã được đóng.