Học thẩm mĩ – học sáng tạo theo tinh thần giáo dục khai phóng (2)

Standard

(tiếp theo 1)

1_VGVE.jpg.ashx3. Sáng tạo văn hóa như là sáng tạo các kí hiệu, biểu trưng

Lịch sử văn hóa là lịch sử của những kiến tạo từ những cá nhân và sự thừa nhận của cộng đồng. Con người đã sáng tạo ra cuộc sống cho chính mình và cộng đồng của mình. Mỗi cá nhân tham dự vào tiến trình văn hóa với tư cách là sản phẩm văn hóa đồng thời lại là chủ thể văn hóa trong sự duy trì và phát triển văn hóa của cộng đồng và nhân loại.

Văn hóa, vì thế, không là cái bất biến, nó ổn định nhưng khả biến bởi quy luật tương tác giữa mới và cũ, giữa cá nhân và cộng đồng. Trong đó, nghệ thuật là trung tâm của các hoạt động thẩm mỹ và văn hóa.

Khoảng 16.000 năm trước đã từng xuất hiện những hình ảnh này tại hang động Lascaux ở Pháp, rất sơ giản nhưng không khác một bức tranh nghệ thuật Ấn tượng (H.7):

Hình 7

Hình 7

Khoảng 9000 năm trước, tại Trung Đông đã có những chiếc mặt nạ bằng đá, công phu đến mức khó tưởng tượng người ta đã mất bao nhiêu thời gian để làm ra những sản phẩm kì công đó (H.8):

Hình 8

Hình 8

Vì sao con người đã làm ra những hình ảnh này? Có nhiều cách trả lời. Đơn giản đó là cách thức duy trì sự tồn tại, bằng cách tái hiện để lưu lại cái đã được tri giác, tưởng tượng, những ấn tượng xúc cảm nào đó, cũng có thể là kiến tạo thế giới của những trải nghiệm, của tín ngưỡng hoặc vui chơi giải trí…

Các hình ảnh này được sinh ra như một sự thay thế. Con người đã làm ra cái ảo để thay thế cho cái thực, làm ra cái có thể hình dung để thay thế cho những thứ khó có thể hình dung. Thế giới ấy gọi là kí hiệu, biểu trưng.

Sự thay thế ấy dễ đưa nhận thức con người rơi vào cái bẫy của sự nhầm lẫn, rằng mọi hình ảnh đều phản ánh một hiện thực nào đó. Rene Magritte, một nghệ sĩ theo chủ nghĩa siêu thực, đã vẽ bức tranh rất giống với sự thực được tri giác. Một cái tẩu thuốc, nhưng ông lại ghi dưới bức tranh rằng, đây không phải là cái tẩu thuốc để giễu cợt những đầu óc đơn giản (H.9):

Hình 9

Hình 9

Thông điệp mà Magritte muốn gửi đến cho người xem là gì? Khi ghi chú: đây không phải là cái tẩu thuốc, ông muốn chống lại thói quen của nhận thức, rằng mọi hình ảnh đều quy chiếu giản đơn về một hiện thực được tri giác nào đó. Không có lí do gì con người chỉ biết tạo ra các bản sao từ hiện thực để nhận thức hiện thực. Cho nên, phải nói chính xác rằng, đó chỉ là một bức tranh hay hình ảnh về cái tẩu thuốc. Hình ảnh, tiếng Anh là Image, cũng mang nghĩa là tưởng tượng. Nó chỉ là cái ảo, cái biểu đạt cho một cái được biểu đạt, theo cách nói của F.Saussure, và như vậy nó trở thành cái siêu thực tại và chỉ tồn tại như một kí hiệu, biểu trưng.

Với tư cách là kí hiệu, biểu trưng, chúng ta tiếp nhận thế giới được thay thế ấy bằng tất cả tinh thần của chúng ta chứ không phải cái vật chất ngoài chúng ta. Hình ảnh cái tẩu trên kia chỉ để chiêm ngưỡng, suy ngẫm và khoái cảm về nó chứ không phải để sử dụng như một công cụ của nhu cầu thực dụng. Cũng như thế, người ta có đầy đủ khoái cảm về một tách cà phê buổi sáng qua chiêm ngưỡng bức tranh siêu thực này chứ không còn quy chiếu về một cái tách cà phê có thực (H.8).

Hình 10

Hình 10

Sáng tạo là hoạt động đặc quyền của con người. Thượng Đế không sáng tạo ra con người mà chính con người đã sáng tạo ra Thượng Đế. Thượng Đế, xét đến cùng cũng chỉ là kí hiệu, biểu trưng. Khi Thượng đế đã là một kí hiệu, biểu trưng, thì mọi sáng tạo của con người không còn đơn thuần là sự mô phỏng thực tại nữa. Nó chống lại thực tại đã và đang có để làm ra một thực tại chưa có như một cách thể hiện quyền lực của chính con người đối với thế giới.

Các hình ảnh quảng cáo, logo, cho đến con số, công thức, ngôn ngữ đều là những kí hiệu, biểu trưng trong quá trình kiến tạo văn hóa của nhân loại.

Từ thời cổ đại, các hình ảnh này đã là những kí hiệu, biểu trưng (H.11):

Hình 11

Hình 11

Ngay cả cái giống thật nhất (theo chủ nghĩa tả thực) đã luôn là cái không thật. Chúa tạo ra loài người chỉ là một biểu trưng, tức con người đã sáng tạo ra Chúa (H.12):

Hình 12

Hình 12

Đến nghệ thuật hiện đại và hậu hiện đại, ảo giác đã phá vỡ toàn bộ thực tại của tri giác (H.13):

Hình 13

Hình 13

Theo J. Lacan, bao viền xung quanh đời sống của chúng ta là thế giới của những kí hiệu, biểu trưng mà ta gọi là văn hóa. Thế giới ấy hiện hữu như một sự đại diện, thay thế cho cái vắng mặt là quyền lực và dục vọng: Con người muốn thống trị và kiến tạo lại thế giới như nó muốn. Các kí hiệu, biểu trưng điều hành cuộc sống của chúng ta. Chúng ta sống, hành động và suy nghĩ theo những trật tự đã được sắp đặt từ trước thông qua kí hiệu, biểu trưng. [1, tr.31-40]

Nghịch lí của văn hóa là tạo ra các Cấm kị (Taboo). Văn hóa xuất phát từ sự thật nhưng lại che lấp sự thật bằng những cấm kị. Trong điều kiện những cấm kị hình thành như một thứ hàng rào dày đặc, con người bị cầm tù và bị sai khiến bởi cái siêu thực tại mà ta gọi là văn hóa kia. Giải cấu trúc chủ trương khai phóng con người bằng trò chơi hủy – tạo liên tục để hướng đến một nền văn hóa đa dạng, tôn trọng những khác biệt.

Thực tại tri giác là cái hữu hạn nhưng sáng tạo của con người là vô hạn. Văn hóa phải nằm trong quy luật hủy – tạo liên tục như một động lực của phát triển. Cái cũ, lỗi thời phải bị phá hủy để kiến tạo nên cái mới, tiến bộ. Sự kiến tạo thường xuất hiện như một đột biến, từ những sáng tạo của cá nhân. Tự do là điều kiện tất yếu của sáng tạo, là nhu cầu bức thiết của thời đại hậu công nghiệp – thời đại kinh tế tri thức. (còn tiếp)

——————

Đọc tiếp: Học thẩm mĩ – học sáng tạo theo tinh thần giáo dục khai phóng (3)

About chumonglong

Thấy việc nghĩa không làm là đồ hèn. Thấy việc đúng mà bất lực là đồ ngu. Thấy việc thiện mà làm ngơ là đồ ích kỉ. Thấy đồng loại đau khổ mà vẫn vui chơi là đồ bất lương. Còn sức khỏe, trí lực mà tìm chỗ ẩn cư thì cũng là phường vô đạo!