Nguyễn Huy Thiệp – Cuộc chơi đã tàn

Standard

10806204_529580060478672_3842366952908468176_n

Nguyễn Huy Thiệp. Nguồn Phụ nữ

Chu Mộng Long – Nguyễn Huy Thiệp vừa tuyên bố gác bút. Đơn giản vì cuộc đời đâu chỉ có văn chương. Sau khi thức, người ta còn phải ngủ. Và chờ đến khi ngủ vĩnh viễn…

Chết là phương cách hủy – tạo cuối cùng, nó gỡ bỏ mọi thứ để sinh ra mọi thứ, dù sự sống chỉ là trò hề của những tranh chấp. “Cái chết như là hủy tạo tất cả mọi thứ đã không còn ý nghĩa nữa khi cuộc sống được tiết lộ là một chuỗi ngu xuẩn những lời nói trống không, tiếng kêu rỗng tuếch của chiếc mũ và những cái chuông của anh hề.” (Death as the destruction of all things no longer had meaning when life was revealed to be a fatuous sequence of empty words, the hollow jingle of a jester’s cap and bells.― Michel Foucault, Madness and Civilization).

Nguyễn Huy Thiệp đã lao vào một cuộc chơi mà ngay từ đầu, Hoàng Ngọc Hiến buông lời chúc, có lẽ chỉ dành cho nghiệp văn: “Tôi không chúc bạn thuận buồm xuôi gió”. Trong một bài viết về ông, cách đây 10 năm, tôi nói: “Công việc viết văn của anh không đơn giản chỉ là phơi bày sự thật, nó còn vừa đau đớn vừa lý thú, vừa thấp hèn vừa hướng thượng, vừa cô độc lại vừa gần gũi, hứa hẹn mà cũng mong manh đầy bất trắc. Nó gần như trò chơi thả diều của bố Lâm trong Những bài học nông thôn: “Cuộn dây song thả dần ra, chiếc diều lên được độ cao tuyệt đích, ở đấy không còn những thứ gió quẩn khốn nạn, hiểm nguy và đầy bất trắc nữa: ở đấy là thứ gió khác tử tế, cao thượng, độ lượng, bao dung mà bình ổn. Nó nghiêng một cái như để khinh bỉ mặt đất, hay chào mặt đất, rồi đứng yên thổi sáo một mình… Cứ hát ca đi. Cho thoả lòng. Bởi số phận đã định rồi. Diều nào mà chẳng đứt dây một lần.” (Cuộc tìm kiếm hình thức đa thanh mới trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp)

Ông đã từng vật lộn với gió và vượt lên trên bầu khí quyển của giông bão. Và tâm hồn ông cũng lồng lộng theo cánh diều giữa tầng không. Ông bay theo cánh diều văn chương và úp mặt ngạo nghễ nhìn đời. Đời chỉ là bể cứt. Thật chứ không phải chửi. Đúng nghĩa triết học của nó. Khốn nạn nhưng mà đáng yêu. Khổ lắm. Nhục lắm. Nhưng thương lắm…

Vì thương mà bao nhiêu người, bao nhiêu thế hệ phải dấn thân và chấp nhận hy sinh. Như Prometheus hay Sisyphe đã làm… Huyền thoại của cuộc đời khổ nhục này cao hơn mọi huyền thoại về thần thánh.

Chảy đi sông ơi, biển không có thủy thần, đời không có vua. Cuộc hủy – tạo xoay vần của tạo hóa và nhân loại không có điểm dừng. Quyền lực chỉ là trò chơi huyễn tưởng. Chỉ còn lại huyền thoại về tình thương. Chúa nhân từ không nằm trên trời cao mà nằm trong trái tim người.

Cốt lõi của tình thương là sự chân thật. Chân thật đến đáy lòng.  Các nhân vật của ông không quy về tốt xấu, thiện ác mà thật, thật như lẽ tự nhiên. Không phải từ bài học nào trong sách vở mà từ những bài học nông thôn. Bài học về lẽ sống chân thật, tự nhiên. Sống chân thật giữa cuộc đời đầy man trá này đã là huyền thoại. Sự man trá chỉ tạo ra huyền thoại đồng bóng, bịp bợm. Và sự man trá sẽ phải trả giá bằng sự man trá.

Hãy cứu lấy con người. Đó là tình thương. Thần thánh không cứu được con người. Quyền lực cũng không che chở được cho ai. Con người tự cứu lấy nhau, dẫu biết rằng, có lúc ta chết đuối giữa cuộc đời này không ai cứu. Như chị Thắm trong Chảy đi sông ơi ấy!

Năm vừa rồi, từ tư tưởng của bài viết cách đây 10 năm, tôi đã hướng dẫn cho học viên Phương Ngọc Thủy làm luận văn thạc sĩ, phát triển đề tài theo hướng giải cấu trúc với kết quả xuất sắc. Với Nguyễn Huy Thiệp, cần phải giải cấu trúc, hủy – tạo toàn diện cái Thực tại ảo mà con người đang sống, trong đó, phải giải quyền lực, giải trung tâm, giải huyền, giải cấm kị… mới có thể tìm thấy một Nguyễn Huy Thiệp đích thực.

Lịch sử và cả cuộc sống của chúng ta chỉ là trò chơi kiến tạo. Mọi thứ  được kiến tạo rồi mọi thứ tự hủy. Cuộc hủy – tạo xoay vần liên tục. Phá hủy toàn bộ thứ kiến trúc đạo đức, văn hóa, thẩm mĩ… giả danh, bịp bợm để phơi trần sự thật, những sự thật phi lí bên trong lớp vỏ tưởng chừng hợp lí kia. Cái Thiệp đang muốn kiến tạo không gì hơn là tình thương, sự bao dung ngay trong tận cùng của nỗi nhục.

Đó là một bản lĩnh Nguyễn Huy Thiệp trên ván cờ ngôn ngữ.

Ông đã dùng thứ ngôn ngữ thuần khiết, không bị uốn cong bởi trọng lực của quyền lực. Ông phá tan thứ diễn ngôn đạo đức, văn hóa, thẩm mĩ đang biến con người thành công cụ. Ông muốn tạo ra phản đề đối với luận đề: Cái chết của con người (Michel Foucault) bằng sự khẳng định sức sống toàn vẹn của các chủ thể phát ngôn.

Ông đã tạo ra một cuộc đối thoại thật sự sinh động, đa thanh trong một thế giới mà mọi cấm kị của quyền lực không còn đủ mạnh để bóp nghẹt các phát ngôn. Trong thời đại văn minh, không còn có thể duy trì một tiếng nói thay cho mọi tiếng nói. Con người nô dịch, con người không tiếng nói (M.Bakhtin) thực ra đã chấm dứt từ Prometheus trong cơn nổi loạn chống lại Zeus để cứu lấy con người.

Nguyễn Huy Thiệp xứng đáng ở ngôi vị một nhà văn lớn nhất từ sau đổi mới. Ông là niềm vinh dự của một nền văn học.

Tôi dự định sẽ hoàn thành một chuyên luận dài về ông. Ông là cảm hứng để tôi làm tất cả những gì tôi đang nghĩ.

Bây giờ ông tuyên bố gác bút, có nghĩa là cuộc chơi nào rồi cũng đến lúc tàn cuộc. Thu dây diều lại đi thôi. Ném trả lại cả con diều văn chương lẫn người làm ra nó cho bể đời. Và đến lúc vùi mình ngủ một giấc thật ngon, thật dài trong cái bể đời khốn nạn và đáng yêu này.

Tàn cuộc, không có nghĩa là chấm dứt. Văn của ông vẫn dư vang. Sức sống của văn chương không phụ thuộc vào chuyện đúng sai, đẹp xấu mơ hồ mà ở độ dài và rộng của dư vang. Ông sẽ còn là cảm hứng cho nhiều thế hệ.

Trường văn trận bút bây giờ nhường cho lớp trẻ đang sinh sôi. Nhưng ai sẽ thay ông trong cuộc đời đầy vinh nhục này?

—————

NHÀ VĂN NGUYỄN HUY THIỆP

– “Tôi ăn đòn số phận cũng đã nhiều”

 

PN – Quyết định dừng bút ở tuổi 65, Nguyễn Huy Thiệp vừa bán bản quyền toàn bộ tác phẩm của mình cho Nhà xuất bản Trẻ trong vòng 5 năm. Bên lề cuộc tọa đàm “Nguyễn Huy Thiệp và bước ngoặt văn xuôi Việt Nam sau 1975” được tổ chức chiều 6/12 tại Hà Nội, tác giả của Tướng về hưu đã có cuộc trao đổi cùng phóng viên báo Phụ nữ.

* Nguyễn Huy Thiệp không viết nữa là điều bất ngờ với nhiều người. Điều gì đã khiến nhà văn lẫy lừng một thời không còn hứng thú với việc viết lách, thưa ông?

Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp: Già rồi thì phải nghỉ thôi, vì cuộc đời đâu phải chỉ có văn học, còn bao nhiêu niềm vui hay công việc khác.

Mặc dầu tôi cũng có rất nhiều vinh quang, hạnh phúc, nhưng xét cho cùng cũng bình thường như mọi người. Với lại mỗi người có một thế hệ độc giả, khó nói là những người trẻ sẽ cần tôi, họ cần một típ nhà văn khác. Mỗi thời có một ngôn ngữ riêng.

* Và đến tận lúc này, khi dừng lại, nói một cách thật lòng, ông còn điều gì nuối tiếc với văn chương?

– Tôi chả còn gì. Văn học là cuộc chơi khắc nghiệt, cuộc chơi sinh tử, nhưng cũng rất tuyệt vời vì nó hướng về chân thiện mỹ. Khi tôi đến với văn học, tôi thấy cuộc sống của mình ngân nga và vợ con tôn trọng tôi hơn, tôi có nhiều bạn bè hơn. Không có văn học với những điều hay dở thì tôi chẳng có gì, chẳng ai chú ý đến tôi. Ba mươi năm viết lách không phải dễ dàng, và tôi bằng lòng với những gì mình viết ra.

Tiếng nói của văn học là tiếng nói của lương tâm, của tâm linh. Tôi vẫn nói với các bạn trẻ, văn học là cuộc chơi khó khăn, muốn theo đuổi nó thì phải “chân chân chân, thật thật thật” chứ không phải chân thật. Cuộc chiến ấy không hề dễ dàng.

* Ông nói văn học là cuộc chơi khắc nghiệt, có thể cụ thể hơn?

– Đó là phải làm việc một mình. Nó biến những ý nghĩ từ vô hình thành câu chữ, thành sách, ra mắt được độc giả trong nước và ngoài nước, rồi đến khi tiền vào túi mình nữa, nó là một quá trình gần như không có hy vọng gì về phía trước. Nghề của mình là biến không thành có, mà lại phải có thế nào, chứ nếu không sẽ làm tan hoang cuộc đời mình và những người thân của mình. Văn học nó kinh khủng thế. Mà văn chương chữ nghĩa là sống trong bể thị phi. Chữ nghĩa nó hóc hiểm vô cùng, nhiều khi người ta nói thế này mà lại là thế kia, mình phải vượt lên chuyện đấy với tất cả sự nhẫn nại, đau đớn. Không phải mình không biết, nhưng mình vẫn phải ghìm lại để đi tiếp, không phải vì điều gì, chỉ để sống thôi.

Cuộc đời của tôi hay ai cũng thế, có một quy luật: có phúc thì có họa. Luật nhân quả là có thật, không phải tự nhiên người xưa hay nhắc về những bài học cuộc sống. Những tác phẩm tôi viết phần lớn là sau mỗi lần đau buồn. Văn học nhiều khi phải trả giá bằng những con đường mù mờ mà khi kể ra cụ thể thì rất khó.

* Sau này, khi ông thử nghiệm ở nhiều thể loại khác nhau, người ta dường như không còn thấy một Nguyễn Huy Thiệp xuất sắc như thời Tướng về hưu. Có bao giờ ông có cảm giác không vượt qua chính mình?

– Luôn luôn như thế. Về sau này tôi còn có lúc tệ nữa. Có những lúc không đi được, tôi phải bò. Con người ta nó là thế, làm sao trẻ khỏe mãi được, rồi đủ mọi thứ đến với mình mà mình vẫn phải sống…

* Nhìn lại quá khứ, khi sống giữa những khen chê dữ dội, ông thấy như thế nào?

– Tôi không quan tâm nhiều lắm đến những khen chê. Khen tôi cũng không sung sướng gì hơn, mà chê tôi cũng không ảnh hưởng gì. Trong cuộc đời, tôi đã đối mặt với rất nhiều vinh nhục rồi.

* Không quan tâm đến vinh nhục, là người viết, ông quan tâm đến điều gì?

– Tôi nghĩ sống phải biết thế nào là phải, thế nào là trái, cái gì mình cần theo. Con người phải thế, nếu không ta chẳng có giá trị gì. Cuộc đời nó tàn nhẫn thế. Như tôi đã nói, nghề văn luôn luôn đứng giữa bể thị phi, giữa lựa chọn đúng sai, thiện ác, hay dở. Nhiều khi có những người chết rồi mới được công nhận.

* Dừng lại cuộc chơi khắc nghiệt với văn chương, cuộc sống của ông có nhẹ nhõm như mong ước?

– Khi bạn sống đến tuổi 60, bạn sẽ biết cuộc sống kinh khủng lắm. Khi ấy các cơ hội ít đi, không còn nhiều bạn bè nữa, con bỏ nhà đi, tiền nong cũng không có… Đau lắm! Quãng đời về sau mới kinh khủng, không phải là ngẫu nhiên mà 60 tuổi người ta phải về hưu, khi ấy người ta phải đấu tranh với cái chân đau, cái răng đau, mình thành công sẽ không có ai chơi vì người không bằng mình sẽ đố kỵ hoặc tủi thân; nhưng mình kém người ta cũng không chơi với mình. Ở đời cứ sắc sắc không không như thế, giàu quá cũng khổ, nghèo quá cũng khổ.

Cuộc sống này là thế, anh tệ quá không ai chơi với anh, nhưng anh tốt quá cũng không ai chơi với anh, giàu quá không ai chơi, nghèo quá không ai chơi, anh hùng quá hay kiêu ngạo quá đều không có người chơi, khiêm tốn quá người ta cũng đọc ra vị của anh. Tôi ăn đòn của số phận cũng nhiều, nhưng rồi vẫn phải sống. Cuối đời cứ sống thanh thản là sung sướng rồi.

* Ông vừa bán toàn bộ tác phẩm của mình cho NXB Trẻ với số tiền bản quyền khá cao…

– Không ăn thua, tôi tiêu hết tiền rồi. Tôi tiêu cũng hoang lắm.

* Dừng viết văn nhưng Nguyễn Huy Thiệp chuyển sang vẽ tranh gốm, phải chăng đã đến lúc ông chuyển nghề kiếm tiền?

– Tôi không sống nhiều năm nữa đâu mà phải lo việc ấy, con cái đã lớn, chúng đã kiếm tiền được rồi (cười). Tuy nhiên, nếu có cơ hội thì tôi cũng “lợi dụng” tên tuổi của mình để kiếm tiền. Già phải có việc gì làm, nếu không sẽ sinh ra nhàn cư vi bất thiện. Có việc làm cũng vui, tôi đi vẽ giết được khối thì giờ. Tiền bán tranh cũng được.

* Nghe nói cuối năm nay ông sẽ có một cuộc triển lãm riêng?

– Tôi chưa biết. Nếu người ta trả tôi một số tiền xứng đáng thì tôi sẽ làm, nếu không thì tôi để chơi, vui mà!

DUNG NHI thực hiện

Nguồn Phụ nữ

About chumonglong

Thấy việc nghĩa không làm là đồ hèn. Thấy việc đúng mà bất lực là đồ ngu. Thấy việc thiện mà làm ngơ là đồ ích kỉ. Thấy đồng loại đau khổ mà vẫn vui chơi là đồ bất lương. Còn sức khỏe, trí lực mà tìm chỗ ẩn cư thì cũng là phường vô đạo!

Bình luận đã được đóng.